Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
I dyti në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF)
Nga Cafo Boga
Nëse Artikulli 1 gjurmoi origjinën e Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve krijuar në përputhje me Aktin për Mbështetjen e Demokracisë në Evropën Lindore të vitit 1989 (SEED Act) për të promovuar zhvillimin e sektorit privat në Shqipëri dhe transformimin e tij në Fondacionin Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim si një fondacion pasardhës, pyetja e radhës është sa e natyrshme aq edhe e domosdoshme:
Kush e kontrollon në të vërtetë AADF sot?
Në shikim të parë, përgjigjja duket e thjeshtë. AADF është një institucion jofitimprurës dhe, si i tillë, nuk ka pronarë. Nuk ka aksionarë, nuk ka zotërues kapitali dhe as individë privatë që mund të pretendojnë pronësi ligjore mbi asetet e tij. Por mungesa e pronësisë nuk do të thotë domosdoshmërisht mungesë kontrolli.
Sipas Marrëveshjes së Grantit të lidhur më 9 shtator 2009 ndërmjet AAEF dhe AADF, fondacioni u krijua për të avancuar qëllimet e SEED Act dhe për të ndërtuar mbi programet e ndihmës të nisura nga Fondi. Në përmbushje të këtij objektivi, synimi ishte mbështetja e zhvillimit të sektorit privat përmes arsimit për zhvillim të qëndrueshëm, sipërmarrjes, zhvillimit të lidershipit dhe promovimit të turizmit kulturor dhe atij ekologjik.
Marrëveshja e Grantit parashikonte gjithashtu që Qeveria e Shteteve të Bashkuara të kishte një përfaqësues të përhershëm, pa të drejtë vote, në Bordin e Fondacionit, të caktuar nga qeveria amerikane dhe të ftuar të merrte pjesë në të gjitha mbledhjet e Bordit. Gjatë kohës sime në Bord, kjo praktikë zbatohej. Një përfaqësues i USAID merrte pjesë në çdo mbledhje, por vetëm për një pjesë të saj zakonisht gjatë prezantimeve të Co-CEO-ve—pas së cilës largohej dhe pjesa tjetër e mbledhjes vazhdonte pa praninë e tyre.
Sot, megjithatë, duket se kjo praktikë ka ndryshuar. Me integrimin e funksioneve të USAID në Departamentin Amerikan të Shtetit, kjo formë mbikëqyrjeje duket se ka pushuar së ekzistuari. Kjo u konfirmua në një letër të datës 12 mars 2026 nga Ambasada e SHBA në Shqipëri, drejtuar Entela Koja, ku thuhet: “Ju lutemi vini re se AADF është një institucion i pavarur mbi të cilin Departamenti i Shtetit nuk ka rol mbikqyrës.”
Kontroll pa Pronësi
Siç u theksua, AADF drejtohet nga një Bord Besuarish. Në aspektin ligjor, Bordi nuk e zotëron fondacionin; ai ka një përgjegjësi financiare për ta administruar atë në përputhje me misionin e tij.
Në praktikë, megjithatë, Bordi ushtron autoritet të plotë mbi:
- Drejtimin strategjik
- Shpërndarjen e burimeve financiare
- Miratimin e projekteve madhore
- Emërimin e drejtuesve ekzekutivë
Kjo formë autoriteti kontroll pa pronësi është një tipar përcaktues i qeverisjes së organizatave jofitimprurëse. Po aty fillon edhe divergjenca me institucionet publike dhe korporatat private.
Struktura Vetë-Riprodhuese
Ndryshe nga institucionet publike, ku drejtuesit përcaktohen përmes zgjedhjeve ose emërimeve politike, apo nga korporatat private ku kontrolli lidhet me pronësinë, qeverisja e AADF është e brendshme, me mision të orientuar drejt përfituesve të synuar.
Anëtarët e Bordit nuk zgjidhen nga publiku. Nuk emërohen nga qeveria shqiptare. As nuk i përgjigjen drejtpërdrejt ndonjë autoriteti të jashtëm në kuptimin tradicional.
Me krijimin e vakancave, anëtarët e rinj përzgjidhen përmes proceseve të brendshme. Me kalimin e kohës, kjo krijon atë që ekspertët e qeverisjes e quajnë strukturë vetë-riprodhuese një sistem ku lidershipi rinovohet nga brenda.
Ky model nuk është unik për AADF; ai është i zakonshëm për fondacionet. Por kur këto institucione ndikojnë në çështje me rëndësi publike, lind një pyetje thelbësore:
Kush siguron që qeverisja e brendshme të mbetet në përputhje me interesin publik?
Nga Përfaqësim i Gjerë në Autoritet të Përqendruar
Siç u theksua në artikullin e mëparshëm, Bordi fillestar i AAEF përbëhej nga profesionistë të shquar të emëruar në nivelet më të larta të qeverisë amerikane. Me kalimin e kohës, kjo përbërje ndryshoi.
Me largimin ose ndërrimin e jetës së anëtarëve themelues, emërimet e reja riformësuan gradualisht Bordin. Kjo nuk nënkuptonte domosdoshmërisht një devijim nga misioni, por një ndryshim në shpërndarjen e autoritetit.
Vendimmarrja, dikur e bazuar në një grup më të gjerë dhe të larmishëm, u përqendrua gjithnjë e më shumë tek Kryetari dhe një rreth më i ngushtë, i mbështetur nga Co-CEO-të.
Ky evolucion, megjithëse jo i pazakontë, sjell pasoja të rëndësishme:
Sa më i ngushtë rrethi i vendimmarrjes, aq më e madhe është nevoja për transparencë dhe llogaridhënie.
Mungesa e Ankoreve të Jashtme
Shumica e institucioneve veprojnë brenda një kuadri të qartë llogaridhënieje:
- Qeveritë u përgjigjen votuesve
- Korporatat u përgjigjen aksionarëve
- Organizatat bamirëse shpesh u përgjigjen donatorëve dhe rregullatorëve
AADF nuk përshtatet plotësisht në asnjërën prej këtyre kategorive.
Ai nuk është institucion shtetëror. Nuk varet nga donacionet publike. Dhe nuk i nënshtrohet mbikëqyrjes së drejtpërdrejtë nga autoritetet shqiptare apo kontrollit të vazhdueshëm nga institucionet amerikane.
Kjo krijon atë që mund të përshkruhet si një hendek llogaridhënieje.
Pyetja Thelbësore
Kjo na kthen te çështja qendrore:
Nëse AADF nuk ka pronarë, por ushtron kontroll të konsiderueshëm mbi burime dhe projekte me rëndësi publike, çfarë garanton që ky kontroll të mbetet transparent, i përgjegjshëm dhe në përputhje me interesin publik dhe objektivat fillestare të Qeverisë së SHBA?
Siç paralajmëroi James Madison, pushteti, nëse lihet pa kontroll, ka një prirje natyrore të zgjerohet përtej kufijve të tij fillestarë.
Në struktura ku kontrolli është i brendshëm dhe mbikqyrja e kufizuar ose mungon, ky parim bëhet veçanërisht i rëndësishëm.
Nëse pronësia përcakton pushtetin në sektorin privat dhe zgjedhjet në institucionet publike, atëherë në struktura si AADF, pyetja përcaktuese nuk është kush zotëron—por kush qeveris dhe nën çfarë sistemi llogaridhënieje.
Në mungesë të këtyre mekanizmave, pushteti rrezikon të largohet nga qëllimi i tij fillestar—duke mos i shërbyer më interesit publik, por duke vepruar përtej tij.
